ATEX Bölgeli Tesislerde Termal Yağ Isıtma: Güvenlik Gereksinimleri ve Sistem Tasarımı

## ATEX Direktifinin Kapsamı ve Uygulama Alanı

ATEX (ATmosphères EXplosibles) çerçevesi, AB'de iki direktiften oluşur: İş ekipmanları için ATEX 1999/92/AB (işverenin yükümlülükleri) ve ekipman için ATEX 2014/34/AB (üreticinin yükümlülükleri). Türkiye'de bu direktifler sırasıyla Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemlerin İmalatı ile İlgili Yönetmelik ve işyeri risk değerlendirme yönetmelikleri ile benimsenmiştir.

Aşağıdaki tesisler ATEX değerlendirmesi gerektirir: - Solvent bazlı boyalar, vernikler, yapıştırıcı üreten/kullanan tesisler - Kimyasal reaktörler (organik solventlerle çalışan) - Petrokimya ve rafineri üniteleri - Kauçuk ve plastik işleme (organik solvent içeren prosesler) - Gıda sektöründe un, nişasta, şeker tozu gibi yanıcı toz üreten ortamlar

Bölge Sınıflandırması: Zone 0, 1, 2

ATEX bölge sınıflandırması, patlayıcı atmosferin oluşma sıklığına göre belirlenir:

• Zone 0: Patlayıcı gaz/buhar karışımı sürekli veya uzun süreli mevcut (reaktör iç hacimi vb.)
• Zone 1: Patlayıcı atmosfer normal çalışmada zaman zaman oluşabilir (vana, flanş yakını, pompa salmastraları)
• Zone 2: Patlayıcı atmosfer normal çalışmada oluşmaz ama arıza durumunda oluşabilir (geniş dış alan)

Kızgın yağ kazanı merkezinin yerleşimi açısından kritik kural: Kazan dairesi Zone 0 ve Zone 1 bölgelerin dışında konumlandırılmalıdır. Zone 2'ye bitişik konumda ise ATEX uyumlu ekipman zorunludur ve kazan dairesinin patlayıcı atmosfere giriş engelleyici havalandırma sistemi tasarlanmalıdır.

ATEX Uyumlu Ekipman Seçimi

Kızgın yağ ısıtma sisteminde ATEX uyumu gerektiren bileşenler:

Yakıcı (brülör): Zone 2'de kabul edilebilir Category 3 (Grup II, T sınıfı) veya Zone 1'de Category 2 sertifikası olmalıdır. Hava körüğü motoru ATEX uyumlu seçilmelidir.

Sirkülasyon pompası: Pompa motoru ve motor kapağı ATEX kategorisine göre sertifikalandırılmış olmalıdır. Termal yağ pompaları için aynı zamanda sıcaklığa dayanıklı salmastralı veya manyetik kavramalı tasarım tercih edilir.

Elektrik panosu: Zone 2 alanda kullanılacak panolar Ex e (artırılmış güvenlik) veya Ex d (alev geçirmez) tipinde olmalıdır. Mümkünse pano, güvenli alana monte edilerek ATEX dışı bölgede konumlandırılmalıdır.

Sensörler ve enstrümantasyon: Sıcaklık sensörleri, basınç transmitterleri ve akış ölçerlerin tamamı ATEX kategorisine uygun olmalıdır. Ex i (güvenli enerji) veya Ex d kapsüllü modeller tercih edilir.

Termal Yağın Yanıcılık Özellikleri ve Güvenli Tasarım

Kızgın yağ sisteminde en kritik güvenlik parametresi, termal yağın tutuşma noktasıdır (flash point). Mineral termal yağlar için tutuşma noktası genellikle 200–220°C aralığındadır; sentetik akışkanlar (Therminol VP-1 gibi) daha yüksek tutuşma noktasına sahiptir.

Güvenli tasarım prensipleri: 1. Sistem çalışma sıcaklığı, termal yağın tutuşma noktasının en az 50°C altında tutulmalıdır. 2. Yağ sızıntısı sensörleri (level switch) pompa, flanş ve vana bölgelerinde yerleştirilmelidir. 3. Atık yağ havuzu (drip tray), akışkanın yer kaplamasını engelleyen ızgara ve drenaj sistemiyle donatılmalıdır. 4. Ekspansiyon tankı nitrojen örtüsüyle (nitrogen blanket) korunmalıdır; oksijen teması termal bozunmayı hızlandırır ve yangın riskini artırır. 5. Yağ sıcaklığı ve film sıcaklığı izlemesi anlık olarak yapılmalı, limite ulaşıldığında otomatik kapanma devreye girmelidir.

Boru Hattı Tasarımında ATEX Gereksinimleri

Patlayıcı bölgeden geçen kızgın yağ boru hatları için: - Flanşlı bağlantılar minimum tutulmalı, kaynaklı bağlantı tercih edilmelidir - Flanşların her iki tarafında yalıtımlı destekler kullanılmalıdır - Boru genleşme kompansatörleri metalik tip (dalgalı veya kaydırmalı) seçilmelidir; kauçuk körük ATEX bölgede tercih edilmez - Boru ısı yalıtımı TÜV veya CE belgeli yangına dayanıklı mineral yün ile yapılmalıdır - Boru destek aralıkları, termal genleşme gerilimlerini hesaba katan mühendislik hesabıyla belirlenmeli ve ATEX bölgede fırtına-titreşim dayanımı da dikkate alınmalıdır

Proje Onay Süreci ve Belgeler

Türkiye'de patlayıcı ortam riski bulunan tesislerde bulunan ekipmanlar için:

1. Risk değerlendirmesi ve bölge haritası (yetkili İSG uzmanı veya güvenlik danışmanı) 2. Ex belgelendirme (tüm ATEX uyumlu ekipmanlar için) 3. Elektrik tesisatı muayenesi (IEC 60079-17 ve 14 standartlarına göre) 4. Periyodik muayene (3 yılda bir, akredite kuruluş)

Azarçelik, ATEX bölgeli kızgın yağ sistem kurulumlarında tüm ekipman sertifikasyonlarını, alan risk haritasını ve devreye alma testlerini kapsayan anahtar teslim çözüm sunmaktadır.